Rouwverwerking

Vermoeidheid, slaapproblemen, overactief gedrag

Verdriet kan soms loodzwaar op de schouders rusten. Het lijkt wel dat alle vitale krachten door het verdriet zijn opgebruikt. Men voelt zich doodmoe, men sleept zich voort. Niets kan nog boeien, niets is nog de moeite waard, men blijft bij de pakken zitten. Het is alsof alle energie is weggevloeid. “Vroeger kon ik me uren bezig houden met mijn postzegelverzameling en nu heb ik ze sinds weken niet meer bekeken…”
Er kunnen zich problemen voordoen met je werklust, zowel bij de huishoudelijke activiteiten als bij de beroepsactiviteit. Hoe men zich ook voelt, toch komt het in het begin vooral voor dat men slaapproblemen heeft. Eens in bed wordt men soms hardnekkig achtervolgd door allerlei beelden die je slaap verhinderen. Eens in slaap krijgt men soms nachtmerries waardoor men zich bij het ontwaken niet helemaal ontspannen voelt.
Naast vermoeidheid kan ook een vlucht in tegenovergesteld gedrag zich voordoen. Hierbij is dan sprake van een overactief gedrag. Men stort zich als het ware op het werk of houdt zich rusteloos met allerlei zaken bezig. Tracht je regelmatig eens te ontspannen. ga af en toe eens rusten, maar tracht ook eens een wandeling te maken of wat te sporten. Bij slaapproblemen kan medicatie na ernstig overleg met je huisarts soms voor een tijdelijke oplossing zorgen. Grijp echter niet te snel naar medicatie of bouw de medicatie in samenspraak met je huisarts zo snel mogelijk geleidelijk af.

Sexualiteit

Door het verdriet verliest men soms tijdelijk de interesse voor aan aantal zaken. Minder sexuele belangstelling en verminderde potentie kunnen optreden.
Dat kan soms tot problemen leiden indien tussen de partners een verschillend reactiepatroon en behoeftenpatroon optreedt. Voor sommigen blijft de behoefte om zijn genegenheid uit te drukken zo goed als ongewijzigd of vermeerdert deze terwijl voor anderen helemaal geen interesse voor sexualiteit aanwezig is.
Kom tot een communicatie rond je gevoelens omtrent sexualiteit in een periode van verlies met je partner. De behoefte aan lichamelijk contact kan verschillen. Zoek een oplossing en breng begrip op bij een verschillende sexualiteitsbeleving in deze moeilijke periode. Je vermijdt zo van elkaar te vervreemden. Het vergt soms tijd Om in het verdriet opnieuw de warmte en de vreugde met elkaar te delen.

Stap voor stap erkennen van het verlies

Ontkenning

Alhoewel men weet dat het verlies heeft plaatsgevonden wordt het hele denken, voelen en handelen gericht op de hereniging, alsof er geen verlies heeft plaatsgehad. “Het is niet waar, het is slechts een nare droom”. Dat kan zich onder allerlei soorten vormen uiten. Men zet de tafel en bereid het eten inclusief voor de overledene. Men doet alsof de overledene op elk moment terug kan binnenstappen en zich aan tafel zal bijzetten. Op de uren van de vroegere thuiskomst houdt men zich klaar en bij het bellen aan de deur is men ervan overtuigd dat de overledene er terug is.
Door de ontkenningsreacties geven we onszelf de tijd om de waarheid langzamerhand te laten doordringen. Waar de ontkenning een normaal gebeuren is, blijft de vlucht voor de realiteit uit den boze. Hoe Pijnlijk het ook is, we zullen ons toch moeten confronteren met de feiten. Zoek mensen op met wie je over de overledene rustig kunt praten. Hou de realiteit van het verlies voor ogen, ook al is zulks heel pijnlijk. Praten over de dode kan je daarbij helpen.

Hallucinaties, waanbeelden

Waanbeelden en hallucinaties zijn sterk verbonden met ontkenning. Wanneer men niet gelooft dat het om een definitief verlies gaat, sterkt men zich met de gedachte dat de overledene terug zal opduiken.
Dit kan gaan tot het idee dat men de overledene werkelijk ziet op plaatsen waar hij alijd was. Men kan ook de overledene terug horen via geluiden of men kan de overledene terug ruiken op plaatsen waar hij gewoonlijk was. Het horen van de overledene is het meest voorkomend. Daarbij ontstaat soms zowel de indruk dat men door hem wordt gesteund dan dat deze om hulp roept.
Dit laatste is nog wel eens verbonden met het bezoek aan het graf waarbij het gevoel ontstaat dat men de overledene moet bevrijden. De periode van hallucinaties die bij nogal wat rouwenden voorkomt, kan beangstigend zijn. Men wordt hierbij soms overvallen met het idee dat men gek zal worden, dat men de controle over zichzelf verliest.
Het is normaal dat we kort na een overlijden ons nog nauw met de overledene verbonden voelen. De meeste hallucinatore ervaringen verdwijnen relatief snel in duur en frequentie. Silaan en stap na stap zullen we moeten afbouwen en de overledene los laten, dit heeft echter niets te maken met vergeten.

Zoekgedrag

Het op zoek gaan naar de overledene situeert zich in de sfeer van de ontkenning en leunt soms aan bij de hallucinarie of waanbeelden. Het niet kunnen geloven en aanvaarden dat men een geliefd persoon heeft verloren, vertaalt zich hier in het letterlijk op zoek gaan naar de overledene.
Ook al gaat men niet op zoek, het gebeurt regelmatig dat men de overledene meent te zien in een ander persoon. Aangrijpend is het om op straat iemand te zien met precies dezelfde glimlach, hetzelfde haar als je dierbare. Men kan er plots van overtuigd zijn de overledene terug gevonden te hebben. de confrontatie met de “onwetende” kan hierbij soms pijnlijk zijn.
Het zoekgedrag hoeft niet steeds letterlijk te gebeuren, maar doet zich ook voor door zich steeds beelden van de overldene in zijn geest op te roepen of gebeurtenissen op te roepen waarbij hij betrokken is. Zoals gesteld bij de ontkenning en de waanbeelden heeft het zoekgedrag sterk te maken het het zich blijvend willen binden aan de overledene.
Stap na stap is het loslaten van de overledene, zonder daarom liefdevolle herinneringen te vergeten, een nieuwe opdracht. In het begin is het soms moeilijk om niet steeds terug te grijpen naar het verleden, naar hoe het vroeger was. Na verloop van tijd moeten we trachten ons langzamerhand open te stellen voor nieuwe dingen, zodat wat vroeger was en nu komt, zonder pijn in mekaar vloeit.

Het vasthouden

Men kan zich onder allerlei vormen vasthechten aan de overledene. Het zich vasthouden aan allerlei herinneringen en materiële zaken kan soms vrij intensief zijn. Bij sommigen worden bv. de kledij van de overledene zorgvuldig en op de gewone plaatsen bewaard. De jas blijft in de hall aan de kapstok hangen, het hobbymateriaal blijft onaangeroerd. Soms gebeurt ook het tegenovergestelde. Zo snel mogelijk worden alle herinneringen verwijderd.
Dat men zich via beelden en voorwerpen wil binden aan de overledene is niet te verwonderen. het is als het ware het enige tastbare dat is overgebleven. Het is dan ook verstandig om na het overlijden geen overhaaste beslissingen te nemen om allerlei zaken van de overledene of herinneringen hieraan te verwijderen. Ook vluchten uit een omgeving, overhaast verhuizen biedt geen enkele oplossing. Na verloop van tijd is het belangrijk ook weer plaats te maken voor de toekomst zonder dat men hierom afbreuk doet aan wat er is geweest.

Grafbezoek

Eén van de bijna tastbare banden met de overledene kan het grafbezoek zijn. Sommigen worden hierdoor voortdurend aangetrokken terwijl voor anderen de begraafplaats geen enkele betekenis heeft.
Bezoek aan begraafplaatsen kan echter evengoed pijnlijk zijn en in het begin zelfs irreële gevoelens en vragen oproepen. “Bij een eerste grote regenval dacht ik met panische angst aan het feit dat de lijkkist wel eens vol water zou kunnen lopen” – “Zou de overledene geen kou hebben ?”
Gezinsleden, maar ook derden, verztten zich soms tegen veelvuldig kerkhofbezoek. Men vreest dat dit bezoek het verdriet blijvend zal onderhouden. Naast het begraven is er ook de crematie met mogelijke asverspreiding. Dit is een andere, maar evenwaardige manier om afscheid te nemen.
Zoek een eigen tempo en ritme voor het grafbezoek. Vraag jezelf af of het grafbezoek bevrijdend werkt. Laat je niet met schuldgevoelens opzadelen omdat je niet de behoefte voelt om terug te keren naar het graf. Iedereen bepaalt voor zichzelf hoe hij met zijn herinneringen omspringt. Zo kan een foto in huis eenzelfde functie vervullen. Laat je niet tot iets dwingen onder sociale druk, niet het oog van een ander is belangrijk. Breng een persoonlijke noot aan bij de begraafplaats wanneer je dit zelf wenst.

Zich opnieuw naar de toekomst richten

In het begin wordt men als het ware overspoeld door het verdriet en niets lijkt nog belangrijk. Alles is toegespitst op het verlies en al de rest lijkt nutteloos. Het rouwproces verloopt als het ware als de heling van een diepe wonde. De wonde gaat stilaan dicht maar onverwachte bewegingen of stoten tegen de wonde laten ze weer open gaan. De heling gaat nochtans zijn gang en uiteindelijk zal er een litteken zijn dat als het ware een blijvende getuigenis van het verlies is. een eerste keerpunt binnen het rouwproces situeert zich tussen het eerste en het tweede jaar. Alles heeft men voor de eerste keer meegemaakt zonder de geliefde: de verjaardag, kerstmis, de vakantieperiode, de verjaardag van de sterfdatum en nog zovele andere dagen die in plaats van vreugde scheppen, pijn veroorzaken. Binnen de rouwverwerking zit als het ware het klaarkomen met verdriet en het weer in staat zijn om het leven aan te kunnen. Het gevoelsmatig loslaten van de geliefde, het afwerken van de emotionele relatie heeft echter niets te maken met vergeten, integendeel. Wel met de afbouw van de heftige pijn zodat men zich kan vasthechten aan de mooie, rijke en dierbare herinneringen.
Terug het leven aankunnen vergt inspanning en tijd. Men moet als het ware de energie die gericht was op het aankunnen van het verlies heroriënteren naar de toekomst. Dit betekent dat men zijn aandacht terug kan schenken aan de alledaagse dingen van het leven, d.w.z. ook de prettige en leuke dingen. Maar het vergt in het begin nspanning om vreugde terug plaats te geven in zijn leven.
De terugkeer in het dagelijkse leven en de sociale omgang, de opbouw van hernieuwde interessesferen is een noodzaak ook al vallen de eerste stappen moeilijk n zal bijvoorbeeld een eerste deelname aan een feest eerder het verdriet verhogen. Een langzame heropbouw van het leven met als blijvend merkpunt “een ervoor en een erna”, het zichzelf weer vreugde gunnen, is als het ware een opdracht en een verplichting. Het is niet voorspelbaar en het maakt uiteindelijk ook niet uit hoeveel tijd je nodig hebt om een rouwproces door te komen. Het tempo van ieder individu ligt verschillend. Wel is het belangrijk dat men het rouwproces doorleeft.

De partner

Hoewel bij ieder verlies iedereen in grote lijnen een aantal gelijklopende fasen meemaakt, neemt zulks niet weg dat rouwen een individuele gebeurtenis is. Wanneer men een geliefd iemand verliest en dit is de partner, dan is men een belangrijk steunpunt in zijn leven verloren. Bij het verlies van een kind kunnen man en vrouw bij de verwerking in principe bij elkaar kracht vinden. “Gedeelde smart is halve smart”, maar gezien de mogelijke verschillende manier van reageren van de partners is dit niet altijd het geval en kan men elkaar inbepaalde perioden ook tot last zijn. Zulks zal zeker afhankelijk zijn van de kwaliteit van de relatie op het ogeblik van het overlijden. De beleving van het verdriet van man en vrouw als echtpaar is meestal niet erg verschillend, maar wel zijn er duidelijke verschillen merkbaar hoe man en vrouw uiting geven aan deze belving binnen onze maatschappij.
Zo zullen mannen veel sneller hun emoties verdringen : Ik durfde niet wenen als er iemand bij was omdat men mij slap zou vinden. Ik deed alsof er niets aan de hand was omdat we nu eenmaal verder moesten. Ik vluchtte in mijn werk, ik vermeed om veel thuis te zijn om er niet te moeten over praten.
Vrouwen durven makkelijker hun emoties uiten : Ik kan over de dood van mijn moeder niet zwijgen, ik wilde er met iedereen over praten. Ik wou me niet terugtrekken, ook al moest ik steeds schreien toen mijn vader ter sprake werd gebracht.
Mannen ervaren bij verlies dezelfde gevoelens van pijn, verdriet, wanhoop, als vrouwen. wanneer een van beiden deze gevoelens niet tot uiting brengt is de kans groot dat beiden binnen hun relatie in een soort isolement komen te staan. Het is belangrijk om binnen een relatie openheid te creeëren om zijn gevoelens te uiten. Het kan immers kwetsend overkomen als een van de partners zijn verdriet wegmoffelt voor de andere, het leidt tot misverstanden en vereenzaming.
Om elkaar echt te steunen is er openheid noodzakelijk. Een voortdurende uitnodiging naar elkaar om zijn innerlijke beleving naar voor te brengen vormt de sterkste ondersteuning en leidt tot een gezamelijke verwerking van het verlies. Het is niet altijd mogelijk noch noodzakelijk dat men alleen hulp zoekt of vindt bij de partner. Ook anderen kunnen steun geven zonder dat dit de relatie schaadt. Integendeel het contact met derden kan verrijkend zijn en je als partners terug dichter bij mekaar brengen.

Aandachtpunten voor de omgeving

Niet zelden staat de omgeving machteloos bij iemand die een geliefd iemand heeft verloren. Wat kan men doen bij zoveel verdriet ?
Breng regelmatig eens een bezoek aan de rouwende of nodig hem uit. Beperk je niet tot een vrijblijvende zinsnede als “je moet maar eens bellen wanneer je het nodig vindt” – neem zelf het initiatief. Kijk of je niets materieels kunt doen voor de betrokkene, bijvoorbeeld gedurende de eerste dagen voor een warme maaltijd zorgen. Bij het bezoek een de rouwende is luisteren het belangrijkste ! Men moet niet naar de rouwende toestappen en hem zeggen hoe hij zich dient te gedragen of aankomen met zogenaamde oplossingen.
Het kan kwetsend zijn te zeggen “maar je hebt toch nog andere familieleden, denk eens aan hen” of “je hebt toch nog je broer of zus”. De geliefde die men verloren heeft is onvervangbaar, het gaat alleen om hem. Anderen kunnen wel een troost zijn, maar geen vervanging. Indien men zich niet naar de rouwenden zelf kan begeven, is een persoonlijk schrijven, los van holle formuleringen, vertroostend. Aandacht voor de goede persoonlijke herinneringen aan de overledene zijn aangewezen.
Laat de rouwende toe om zijn emoties te uiten. Veel te vlug worden emotionele reacties onderdrukt met “kop omhoog, wees kranig”. Een wonde die te vroeg wordt afgedekt kan niet helemaal helen. Geef de rouwende zoveel mogelijk de kans om over de overledene te spreken. Het is door het voortdurend heropnemen van herinneringen dat een verwerking mogelijk wordt. Hierbij mag men zich niet laten afschrikken dat de rouwende weent als de naam van de overledene wordt genoemd.
Hou er steeds rekening mee dat het rouwproces verschillende fasen en componenten telt. We hebben ze hierboven utvoerig beschreven. Boosheid, woede, verwijten naar de omgeving dienend an ook binnen het juiste daglicht te worden geplaatst.
Rouwen is een langdurig proces, op het ogenblik dat schijnbaar het normale leven weer zijn gang gaat, is dit niet altijd zo voor de rouwende. Blijf attent. Ook maanden later, na het overlijden, maakt de rouwende moeilijke ogenblikken door voornamelijk wanneer er speciale herinneringsdagen voorkomen. Hou er rekening mee dat feestdagen voor rouwenden treurdagen kunnen zijn.